آکادمی مهندسی ساختمان ساختمان نگار فصل اول .حقوق مهندسی و مسئولیت حرفه‌ای قسمت چهارم .مالک، مجری یا ناظر؛ در تخلف ساختمانی مسئولیت هرکدام چیست؟

به گزارش ساختمان نگار، یکی از مهم‌ترین ابهامات در پرونده‌های ساختمانی این است که پس از وقوع یک تخلف، مسئولیت دقیقاً متوجه چه کسی است. آیا چون مالک دستور اجرای کار را داده، تمام مسئولیت با اوست؟ آیا مجری باید پاسخگو باشد؟ یا مهندس ناظر نیز به دلیل وظیفه نظارت، مسئول تخلف محسوب می‌شود؟ پاسخ به این پرسش بدون بررسی جزئیات پرونده امکان‌پذیر نیست. مقررات، برای هر یک از عوامل ساختمان وظایف مشخصی تعیین کرده‌اند و مهندس ناظر نیز وظیفه دارد عملیات اجرایی را در حدود صلاحیت خود از نظر انطباق با پروانه، نقشه‌ها، محاسبات و مقررات ملی ساختمان کنترل کند.

 چرا نمی‌توان گفت «هر تخلفی تقصیر ناظر است»؟
یکی از برداشت‌های نادرست درباره حرفه نظارت این است که هرگاه در یک ساختمان تخلفی رخ دهد، نخستین فردی که باید پاسخگو باشد مهندس ناظر است.
در حالی که وظیفه ناظر، اجرای ساختمان نیست.
بر اساس شرح وظایف مطرح‌شده در مبحث دوم مقررات ملی ساختمان، ناظر باید عملیات ساختمانی را که توسط مجری و تحت نظارت او انجام می‌شود، در حدود صلاحیت خود از نظر انطباق با پروانه، نقشه‌ها، محاسبات و مشخصات فنی کنترل کند و در پایان کار نیز انطباق عملیات اجرایی را گواهی کند.
بنابراین باید میان «اجرای تخلف» و «عدم انجام وظیفه نظارتی» تفاوت گذاشت.
ممکن است مالک یا مجری تخلفی را انجام داده باشند، اما اگر ناظر نیز وظیفه قانونی خود را انجام نداده یا تخلف را در زمان مقرر گزارش نکرده باشد، موضوع مسئولیت ناظر نیز می‌تواند مطرح شود.

مسئولیت مالک در ساختمان چیست؟
مالک یا صاحب‌کار، تصمیم‌گیرنده اصلی در بسیاری از اقدامات مرتبط با پروژه است و نمی‌تواند مسئولیت قانونی خود را صرفاً به دلیل حضور مهندس ناظر کنار بگذارد.
برای مثال، اگر مالک بدون طی مسیر قانونی، تغییراتی در ساختمان ایجاد کند، اجرای آن تغییر به خودی خود تبدیل به وظیفه مهندس ناظر نمی‌شود.
ناظر وظیفه دارد وضعیت اجرا را کنترل و در صورت مشاهده مغایرت، مطابق مقررات اقدام کند.
در نتیجه، حضور ناظر به این معنا نیست که مالک می‌تواند هر اقدامی انجام دهد و مسئولیت آن را به مهندس منتقل کند.

یک مثال ساده

فرض کنیم مالک تصمیم گرفته یک طبقه اضافه احداث کند.
اگر این اقدام بدون مجوز انجام شود، اصل اقدام مالک یک موضوع است و وظیفه ناظر برای مشاهده و گزارش مغایرت، موضوعی دیگر.
اگر ناظر این تخلف را مشاهده و مطابق وظایف قانونی خود گزارش کند، نمی‌توان صرفاً به دلیل اینکه عملیات در پروژه تحت نظارت او انجام شده، همان مسئولیت مالک را به ناظر نسبت داد.
اما اگر ناظر تخلف را ببیند و برخلاف وظیفه قانونی خود آن را گزارش نکند، وضعیت متفاوت خواهد بود.
تبصره 7 ماده 100 قانون شهرداری نیز دقیقاً بر نظارت مستمر و اعلام به‌موقع تخلفات تأکید کرده است.

مجری چه مسئولیتی دارد؟
در پروژه‌هایی که مجری ذی‌صلاح برای آنها تعیین شده است، اجرای عملیات ساختمانی در چارچوب وظایف اجرایی او انجام می‌شود.
به همین دلیل نباید نقش مجری با ناظر یکسان تلقی شود.
مجری در فرآیند اجرای ساختمان حضور و مسئولیت اجرایی دارد، در حالی که ناظر وظیفه کنترل و نظارت حرفه‌ای را بر عهده دارد.
همین تفاوت باعث می‌شود در صورت بروز یک مشکل، صرفاً با عنوان «مهندس ساختمان» نتوان درباره مسئولیت افراد تصمیم گرفت.
باید مشخص شود چه کسی چه وظیفه‌ای داشته، چه اقدامی انجام داده یا انجام نداده و ارتباط آن اقدام با تخلف یا خسارت چه بوده است.

مهندس ناظر دقیقاً کجا مسئول می‌شود؟
نقطه حساس برای مهندس ناظر زمانی است که تخلفی در محدوده وظایف او قابل مشاهده باشد اما واکنش حرفه‌ای و قانونی لازم انجام نشود.
تبصره 7 ماده 100 قانون شهرداری، ناظر را مکلف به نظارت مستمر بر انطباق عملیات اجرایی با پروانه، نقشه‌ها و محاسبات فنی کرده است.
همچنین در صورتی که ناظر برخلاف واقع گواهی کند یا تخلف را به موقع اعلام نکند و موضوع به فرآیند کمیسیون ماده 100 و صدور رأی منتهی شود، قانون برای وضعیت ایجادشده پیامدهای انتظامی پیش‌بینی کرده است.
بنابراین برای مهندس ناظر، دو موضوع اهمیت ویژه دارد:
گزارش نکردن تخلفی که باید گزارش شود
تأیید وضعیت ساختمانی برخلاف واقع
این دو موضوع با «اشتباه ساده در یک گزارش» یکسان نیستند و شرایط هر پرونده باید جداگانه بررسی شود.

اگر مالک گفت «خودم مسئولم»، آیا ناظر دیگر مسئولیتی ندارد؟
خیر.
این جمله نمی‌تواند جایگزین وظایف قانونی ناظر شود.
فرض کنید مالک به ناظر اعلام کند که مسئولیت تغییرات ساختمان را شخصاً می‌پذیرد. چنین اظهاری به خودی خود تکلیف قانونی ناظر را از بین نمی‌برد.
ناظر همچنان باید در حدود وظایف خود وضعیت پروژه را بررسی و موارد لازم را گزارش کند.
از طرف دیگر، این موضوع نیز به آن معنا نیست که هر تخلف مالک، خودکار موجب مسئولیت ناظر می‌شود.
اصل مهم، تفکیک وظایف و بررسی عملکرد هر شخص است.

 اگر ناظر تخلف را گزارش کند، اما مالک ادامه دهد چه؟
این موضوع در قسمت سوم آکادمی مهندسی ساختمان ساختمان نگار بررسی شد.
گزارش تخلف یک اقدام مهم است، اما ناظر باید در چارچوب وظایف خود وضعیت پروژه را همچنان رصد کند.
سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران نیز در اطلاعیه‌ای بر ضرورت اجرای عملیات مطابق نقشه‌های مصوب و بر مسئولیت ناظر و مجری در کنترل انطباق عملیات تأکید کرده و عدم ارسال گزارش یا مسامحه در برابر تخلفات ساختمانی را در صورت احراز، موجب مجازات انتظامی دانسته است.
پس از گزارش اولیه، مستندسازی و ثبت اقدامات بعدی نیز اهمیت پیدا می‌کند.

یک تخلف، سه مسئولیت متفاوت
برای درک بهتر موضوع، این مثال را در نظر بگیرید:
مالک دستور تغییر نقشه را داده است.
مجری تغییر را اجرا کرده است.
مهندس ناظر نیز هنگام بازدید متوجه تغییر شده است.
در این شرایط نمی‌توان صرفاً با یک جمله گفت «ناظر مسئول است» یا «فقط مالک مسئول است».
باید سه سؤال جداگانه پاسخ داده شود:
مالک چه اقدامی انجام داده است؟
مجری چه اقدامی انجام داده است؟
ناظر پس از مشاهده موضوع چه اقدامی انجام داده است؟
پاسخ این سه سؤال می‌تواند در تعیین مسئولیت افراد اهمیت داشته باشد.

مستندات؛ برگ برنده مهندس ناظر
یکی از مهم‌ترین نکات حرفه‌ای برای مهندسان ناظر، نگهداری مستندات است.
گزارش‌های مرحله‌ای، تصاویر بازدید، مکاتبات، اخطارها، رسید ارسال گزارش و سایر اسناد مرتبط می‌توانند نشان دهند که مهندس در یک مقطع زمانی مشخص چه وضعیتی را مشاهده و چه اقدامی انجام داده است.
در واقع، گزارش خوب فقط برای اطلاع شهرداری یا سازمان نیست؛ می‌تواند بخشی از پرونده حرفه‌ای مهندس نیز باشد.
این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که چند ماه یا چند سال بعد، درباره وضعیت ساختمانی که در مراحل مختلف تحت نظارت مهندس بوده اختلاف ایجاد شود.

چهار اشتباه که می‌تواند مرز مسئولیت ناظر را تغییر دهد

اشتباه اول؛ امضای وضعیت خلاف واقع
اگر وضعیت پروژه با واقعیت مطابقت ندارد، تأیید آن می‌تواند برای مهندس پیامدهای جدی داشته باشد.

 اشتباه دوم؛ گزارش شفاهی
در موضوعات مهم حرفه‌ای، تکیه صرف بر گفت‌وگو با مالک یا مجری می‌تواند مستندسازی را دشوار کند.

 اشتباه سوم؛ بی‌توجهی به ادامه تخلف
اگر تخلف پس از گزارش اولیه ادامه پیدا کند، وضعیت جدید باید در حدود وظایف ناظر بررسی شود.

 اشتباه چهارم؛ تصور اینکه مالک مسئول همه چیز است
مالک مسئولیت‌های خودش را دارد، اما این موضوع تکلیف حرفه‌ای ناظر را حذف نمی‌کند.

 آیا هر خسارت ساختمانی به معنای مسئولیت ناظر است؟
خیر.
صرف وقوع خسارت، به‌تنهایی برای تعیین مسئولیت یک مهندس کافی نیست.
باید مشخص شود خسارت چگونه ایجاد شده، چه عواملی در آن دخالت داشته‌اند، وظیفه قانونی و قراردادی هر شخص چه بوده و آیا میان عملکرد یا قصور شخص و خسارت رابطه قابل اثباتی وجود دارد یا خیر.
به همین دلیل، بررسی یک پرونده واقعی معمولاً نیازمند مطالعه اسناد پروژه، نقشه‌ها، گزارش‌های نظارت، قراردادها، وضعیت اجرا و نظر مراجع صالح است.

 پیام مهم این قسمت برای مهندسان
مهندس ناظر نه مالک است، نه مجری و نه پیمانکار.
اما این به معنای آن نیست که در برابر همه اتفاقات ساختمان مسئولیتی ندارد.
مسئولیت ناظر در محدوده وظایف حرفه‌ای خودش تعریف می‌شود؛ یعنی باید عملیات را در حدود صلاحیت و وظایف مقرر کنترل کند، مغایرت‌ها را به‌موقع گزارش کند و از تأیید موارد خلاف واقع خودداری کند.
از طرف دیگر، مالک و مجری نیز نمی‌توانند صرفاً با استناد به حضور ناظر، مسئولیت اقدامات خود را به او منتقل کنند.
این تفکیک، یکی از پایه‌های مهم حقوق مهندسی است.

 جمع‌بندی ساختمان نگار
در قسمت چهارم آکادمی مهندسی ساختمان ساختمان نگار به یک اصل مهم رسیدیم:
در یک تخلف ساختمانی، سؤال درست این نیست که «چه کسی مهندس است؟»
سؤال درست این است:

«هر شخص چه وظیفه‌ای داشته و در برابر آن وظیفه چه اقدامی انجام داده است؟»
مالک، مجری و مهندس ناظر نقش‌های متفاوتی دارند. بنابراین تعیین مسئولیت نیز باید بر اساس وظایف هرکدام و مستندات پرونده انجام شود.
برای مهندس ناظر، گزارش دقیق، مستندسازی و اقدام به‌موقع اهمیت ویژه دارد؛ زیرا تبصره 7 ماده 100 قانون شهرداری، نظارت مستمر و اعلام تخلف را از تکالیف ناظر دانسته است.
در قسمت بعدی آکادمی مهندسی ساختمان ساختمان نگار می‌توانیم وارد یکی از مهم‌ترین موضوعات کاربردی برای مهندسان شویم:
«وقتی مالک می‌گوید هزینه نظارت را مستقیم به خودت می‌دهم؛ مهندس چه پاسخی باید بدهد؟»
این موضوع با بحث استقلال حرفه‌ای و تعارض منافع مهندس ناظر ارتباط مستقیم دارد و با توجه به تأکیدهای اخیر سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران درباره پرداخت سیستمی حق‌الزحمه ناظران، ظرفیت خوبی برای یک قسمت مستقل دارد.

سوالات متداول

 آیا مسئولیت مالک و مهندس ناظر یکسان است؟
خیر. مالک، مجری و ناظر وظایف متفاوتی دارند و مسئولیت هرکدام باید بر اساس همان وظایف بررسی شود.

اگر مالک برخلاف نقشه ساختمان بسازد، آیا ناظر مسئول است؟
صرف انجام تخلف توسط مالک به معنای مسئولیت خودکار ناظر نیست؛ اما ناظر باید در حدود وظایف قانونی خود تخلف را شناسایی و به‌موقع گزارش کند.

 آیا مجری و ناظر یک وظیفه دارند؟
خیر. مجری نقش اجرایی دارد و ناظر وظیفه نظارت و کنترل انطباق عملیات با مدارک فنی و مقررات را بر عهده دارد.

 آیا امضای مالک برای پذیرش مسئولیت تخلف کافی است؟
خیر. چنین اظهاری جایگزین تکالیف قانونی مهندس ناظر نمی‌شود.

آیا ناظر باید همه عملیات ساختمان را شخصاً اجرا کند؟
خیر. وظیفه ناظر، نظارت حرفه‌ای در حدود صلاحیت و شرح خدمات است، نه اجرای عملیات ساختمانی.

 آیا گزارش تخلف می‌تواند برای دفاع مهندس ناظر مهم باشد؟
بله. گزارش‌ها و مستندات می‌توانند سابقه اقدامات حرفه‌ای مهندس را نشان دهند.

 آیا وقوع خسارت به‌تنهایی مسئولیت ناظر را ثابت می‌کند؟
خیر. نوع وظیفه، عملکرد، رابطه میان عملکرد و خسارت و سایر شرایط پرونده باید بررسی شود.

 مهم‌ترین اقدام پیشگیرانه مهندس ناظر چیست؟
رعایت دقیق حدود وظایف حرفه‌ای، بازدید و نظارت متناسب با پروژه، گزارش به‌موقع تخلفات، نگهداری مستندات و خودداری از تأیید موارد خلاف واقع.

منابع

1. تبصره 7 ماده 100 قانون شهرداری؛ درباره تکلیف مهندسان ناظر به نظارت مستمر بر عملیات ساختمانی و اعلام به‌موقع تخلفات.

2. مبحث دوم مقررات ملی ساختمان و شرح وظایف مهندسان ناظر؛ درباره نظارت بر عملیات اجرایی در حدود صلاحیت و کنترل انطباق ساختمان با مدارک فنی.

3. سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران؛ اطلاعیه درباره الزام اجرای عملیات ساختمانی مطابق نقشه‌های مصوب و پیامد عدم ارسال گزارش یا مسامحه در قبال تخلفات.

4. سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران؛ اطلاعیه‌ها و مطالب مرتبط با فرآیند نظارت و الزامات حرفه‌ای مهندسان.

5. وب‌سایت ساختمان نگار؛ برای کنترل مطالب قبلی مجموعه آکادمی مهندسی ساختمان و جلوگیری از تکرار موضوعات.

سلب مسئولیت

این مطلب با هدف آموزش و اطلاع‌رسانی به جامعه مهندسی تهیه شده و جایگزین مشاوره حقوقی یا کارشناسی درباره یک پرونده مشخص نیست. مسئولیت مالک، مجری و مهندس ناظر باید با توجه به قوانین و مقررات لازم‌الاجرا، حدود صلاحیت، شرح خدمات، قراردادها، مستندات پروژه و شرایط واقعی هر پرونده بررسی شود. همچنین مصوبات و دستورالعمل‌های سازمان‌های نظام مهندسی استان‌ها ممکن است متفاوت یا در طول زمان اصلاح شوند؛ بنابراین در پرونده‌های واقعی، بررسی آخرین مقررات و مراجعه به مرجع صالح ضروری است